‎آخرین خبر
‎خانه / نگاه آزاد / ایران در سالی که گذشت : مناسبات خارجی دولت روحانیِ

ایران در سالی که گذشت : مناسبات خارجی دولت روحانیِ

رضا تقی زاده – اختصاصی انتخاب آزاد

محمد خاتمی در سپتامبر سال ۱۹۹۸ موضوع گفتگوی تمدن ها را ( در تقابل با نظریه برخورد تمدنهای ساموئل هانتینگتون) که پیشتر از سوی فرح پهلوی شهبانوی سابق ایران مطرح و به این منظور مرکزی نیز در سال ۱۳۵۵ با مشارکت ایران و مصر تاسیس شده بود، در بسته بندی تازه ای عرضه داشت و با توجه به تاکید وی بر «پیگیری سیاست تنش زدایی با همسایگان» این نظریه مورد توجه جامعه جهانی قرار گرفت و متعاقبا سال ۲۰۰۱ از سوی سازمان ملل سال گفتگوی تمدنها نام داده شد. سیاست تنش زدایی محمد خاتمی به بهبود چهره خارجی جمهوری اسلامی کمک فراوان کرد.

اگر چه طبیعت «گفتگوهای اتمی» دولت روحانی در ظاهر متفاوت با «گفتگوی تمدنها» ی دولت خاتمی مینمود، جامعه جهانی از حرکت مثبت عملگرایان تازه به دولت رسیده در تهران استقبال بعمل آورد و در نتیجه تنش موجود در منطقه که میرفت آتش جنگ تازه ای را بر سر تلاش ایران برای دست یافتن به ظرفیت ساخت بمب اتمی برافروزد، تا حدود زیادی از میان رفت.

در سال ۲۰۱۴ نه تنها دولت اوباما سیاست «همه کارتها بروی میز قرار دارد» ( تهدید به استفاده از ظرفیت نظامی) را مطرح نساخت، که حتی دولت اسرائیل نیز از تکرار تهدید به استفاده از حمله نظامی علیه ایران خودداری نمود.

انجام مذاکرات اتمی با هدف تعطیل ساختن بخشهای حساس و تنش برانگیز فعالیتهایی که میتوانست ابعاد نظامی بدست آورد، آمریکا و غرب را به انجام مذاکرات سیاسی جدی با تهران تشویق نمود و به این ترتیب دیپلماسی در خدمت خنثی ساختن بحرانی قرار گرفت که پیشتر انتظار میرفت تنها با توسل به نیروی نظامی امکان پذیر باشد.

تاثیر تحریمها

بدون تردید اعمال تحریمهای یکجانبه از سوی آمریکا و اروپا علیه ایران در سال ۲۰۱۴ و در زمان دولت محمود احمدی نژاد عامل موثر در تغییر روش حاکمیت جمهوری اسلامی و تن دادن به مذاکرات اتمی بود.

با این وجود دولت روحانی از فرصت فراهم آمده برای کاهش تنش در مناسبات انتقادی مابین تهران و واشنگتن سود برد. انجام گفتگوی تلفنی مابین اوباما و حسن روحانی، نمایندگان ارشد دو دولت که یکی دیگری را «شیطان بزرگ» لقب داده و به نوبت لقب عضویت در «محور شرارت» را از آن دریافت کرده بود، یک گام بزرگ در مسیری بسیار دشوار برای تنش زدایی بنظر میرسید.

پیشتر، مذاکرات متعدد جواد ظریف و جان کری وزیران خارجه جمهوری اسلامی و آمریکا، دیدار های رسمی و گفتگوهای دو طرف را عادی ساخته بود در حالی که تا دو سال پیش حتی قرار گرفتن نمایندگان درجه دوم دو طرف زیر یک سقف نیز میتوانست به یک جنجال سیاسی در ایران بر سر احتمال < تماس مستقیم با شیطان بزرگ> بیانجامد .

به دلیل کارشکنی اصول گرایان و مخالفان عادی سازی مناسبات تهران- واشنگتن و مذاکرات اتمی، دولت روحانی در سال ۲۰۱۴ نه قادر به قرار دادن یک توافق جامع اتمی با آمریکا در کارنامه سیاسی خود شد و نه موفق به لغو چشمگیر و محسوس تحریمهای آمریکا و اروپا. با این وجود امضاء توافق موقت ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳ و همچنین تمدید هفت ماهه توافق موقت در نوامبر سال ۲۰۱۴ را باید به گونه ای موفقیت نسبی دولت روحانی در تنش زدایی اتمی بحساب آورد.

روابط با همسایگان

در حالی که دولت روحانی در مسیری متفاوت با خط مشی اصولگرایان و نظامیان گام برداشت و تلاش کرد بخصوص مناسبات بسیار سرد تهران – ریاض را تا حدودی بهبود بخشد، ادامه اقدامات تحریک آمیز نظامیان جمهوری اسلامی در یمن و حمایت رسانه ای آنها از حوثی ها، بعد از سقوط صنعا بدست افراد مسلح نزدیک به شیعیان، سد این راه شد.

در عراق دست شستن تهران از دولت نوری مالکی و همراهی برای روی کار آوردن دولت حیدر العبادی اقدام مثبتی بود که در آن نظامیان و دولت روحانی بیش و کم سهم معادلی داشتند.

تکرار همراهی دو شاخه رقیب حاکمیت جمهوری اسلامی پس از حمله داعش علیه موصل و تهدید مناطق کرد نشین شمال عراق نیز در پیشگیری از سقوط بغداد بدست نیرو های داعش موثر واقع شد. این اقدام مشترک نظامیان و دولت جمهوری اسلامی که نماد آن حضور علی شمخانی دبیر شورای امنیت ملی نظام همزمان با حضور قاسم سلیمانی فرمانده نیروهای قدس در مناطق بحران زده عراق، و سپس دیدار جواد ظریف از اقلیم کردستان بود، علاوه بر به پیشگیری از تجزیه کامل عراق مانع از بحرانی شدن وضعیت امنیت در مرزهای غربی ایران گردید.

دفاع علی شمعخانی از حضور نظامی ایران در عراق با توجیه علت به قتل رسیدن حمید تقوی – یکی از فرماندهان سپاه که در جبهه سامره هدف تک تیراندازان داعش قرار گرفت، نماد دیگری است از همکاری هدف دار سپاه و دولت در بعضی صحنه های خارجی در عین رقابت و مقابله در جبهه مذاکرات اتمی.

دولت روحانی تلاش کرد تا وقایع عراق را در خدمت نزدیکی بیشتر با آمریکا قرار داده و از این نزدیکی در جریان مذاکرات اتمی استفاده بیشتری ببرد ولی نظامیان در این راه مانع تراشیده و ابتکار عمل را از دولت روحانی گرفتند.

تعطیل مناسبات انتزاعی

زمینه دیگری که عرصه مناسبات خارجی دولت روحانی را با سلف او متمایز میسازد کاهش حضور در آفریقا و توسعه مناسبات پرهزینه و بدون بازده با کشورهای چپگرای آمریکای لاتین است.

درآمد های نفتی سرشار دولت از سال ۲۰۰۶ به بعد، سپاه را به توسعه دامنه مناسبات در آفریقا و آمریکای لاتین تشویق کرد: با این توجیه که در دو قاره یاد شده، ایران با نفوذ اسرائیل به رقابت بپردازد.

دولت احمدی نژاد این توصیه سپاه را بدون انجام هر نوع مطالعه راهبردی پذیرفت و به موقع اجرا گذاشت. ساختن کارخانه تولید و مونتاژ تراکتور در زیمباوه تا خانه سازی در کاراکاس مرکز ونزوئلا از نتایج اجرای این طرح پرهزینه و بدون بازده بود. دولت روحانی به دلیل نداشتن اعتبار مالی و همچنین داشتن نگاه عملگرا به این مناسبات، در طول یکسال گذشته روابط یاد شده را در خط انتظار و خاموشی قرار داد.

دولت روحانی در سال ۲۰۱۴ نهایی ساختن توافق اتمی با آمریکا را اولویت شماره یک سیاست خارجی خود قرار داد و اگر چه از تحقق کامل این هدف بازماند تا حدودی زیادی خود را به آن نزدیک دید. موفقیت روحانی در سال ۲۰۱۵ در گروه خارج ساختن اقتصاد ایران از وضعیت بحرانی جاری، و خروج از بحران در گروه نهایی ساختن توافق اتمی و لغو تحریمها است. در صورت دور ماندن دست روحانی از توافق اتمی در نیمه نخستین سال ۲۰۱۵ دولت او در نیمه دول سال با بحرانی جدی تر از بحران جاری اقتصادی روبرو خواهد شد.

‎برسی مجدد

تعیین پیش شرط برای مذاکره جمهوری اسلامی ایران با اپوزیسیون برانداز

محمدتقی فاضل میبدی، استاد و پژوهشگر حوزه و دانشگاه و عضو مجمع محققین و مدرسین …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *